Mózg pozostaje plastyczny także w dorosłości. Zarówno przewlekły stres i substancje psychoaktywne, jak i leczenie oraz doświadczenia terapeutyczne mogą zmieniać jego połączenia. Badania ketaminy pokazują, że niektóre utrwalone patologiczne wzorce funkcjonowania mózgu mogą być modyfikowalne. Daje to nowe możliwości leczenia depresji i być może w przyszłości niektórych uzależnień, ale nie oznacza, że rekreacyjne używanie ketaminy jest bezpieczne.


- Ketamina w dawkach subanestetycznych działa jako niekompetycyjny antagonista jonotropowych receptorów NMDA, wykazując szczególne powinowactwo do receptorów zlokalizowanych na interneuronach GABA-ergicznych.


- Zablokowanie receptorów NMDA na interneuronach hamujących prowadzi do zjawiska odhamowania (ang. *disinhibition*), co zmniejsza uwalnianie neuroprzekaźnika GABA i skutkuje przejściowym, gwałtownym wyrzutem kwasu glutaminowego w korze przedczołowej.


- Nadmiar uwolnionego glutaminianu stymuluje postsynaptyczne receptory AMPA, co wywołuje depolaryzację błony neuronu i aktywuje zależne od napięcia kanały wapniowe (VDCC).

Jakie to ma znaczenie medyczne?

1. Najważniejsze znaczenie dla zdrowia: zmieniło się rozumienie leczenia depresji

Przez wiele lat działanie leków przeciwdepresyjnych tłumaczono głównie serotoniną, noradrenaliną i dopaminą. Badania nad ketaminą zwróciły uwagę na zupełnie inny poziom: glutaminian, funkcjonowanie synaps i neuroplastyczność. Ketamina może wywoływać szybkie zmiany transmisji glutaminergicznej i procesów plastyczności synaptycznej, które utrzymują się dłużej niż obecność samej substancji w organizmie.

To jest istotne, ponieważ sugeruje, że w niektórych zaburzeniach psychicznych problemem nie musi być jedynie „niedobór neuroprzekaźnika”, lecz także utrwalona, nieadaptacyjna konfiguracja sieci neuronalnych.

Można to bardzo uprościć:

przewlekły stres → osłabienie części połączeń neuronalnych → sztywność funkcjonowania sieci → trudność w zmianie reakcji i zachowań

a ketamina może czasowo zwiększać zdolność tych układów do przebudowy.

2. To ma bardzo ciekawe znaczenie dla mechanizmu uzależnienia

Uzależnienie jest również zaburzeniem uczenia się i neuroplastyczności.

Mózg uczy się niezwykle silnych skojarzeń:

substancja → nagroda → ulga → powtórzenie zachowania.

Z czasem bodźce środowiskowe — miejsce, osoby, stres, określone emocje — mogą automatycznie uruchamiać craving i zachowania związane z używaniem substancji.

Dlatego koncepcja „okna plastyczności” jest interesująca: jeżeli przez pewien czas łatwiej jest modyfikować utrwalone sieci neuronalne, interwencja psychologiczna lub behawioralna mogłaby potencjalnie skuteczniej tworzyć nowe wzorce reakcji.

Właśnie z tego powodu prowadzone są badania nad ketaminą jako leczeniem wspomagającym m.in. zaburzenia związane z alkoholem, kokainą, opioidami czy stymulantami. NIDA nadal traktuje jednak ten kierunek jako badawczy.

3. Najbardziej interesujący model to: „lek otwiera możliwość zmiany, terapia nadaje jej kierunek”

To chyba najważniejszy aspekt z punktu widzenia profilaktyki.

Sama zwiększona neuroplastyczność nie oznacza automatycznie korzystnej zmiany. Plastyczność oznacza raczej zwiększoną podatność układu nerwowego na modyfikację.

Dlatego potencjalny model terapii wygląda raczej tak:

ketamina → czasowa zwiększona plastyczność → psychoterapia/zmiana środowiska/nauka nowych zachowań → utrwalenie bardziej adaptacyjnych reakcji.

Przegląd dowodów dotyczących zaburzeń używania substancji wskazuje, że połączenie ketaminy z psychoterapią może być obiecujące szczególnie w przypadku alkoholu i kokainy, ale wyniki dotyczące cravingu i objawów odstawiennych są niejednoznaczne, badania są małe, a ryzyko błędu metodologicznego pozostaje wysokie. Nie ma więc podstaw, aby obecnie uznać ketaminę za standardową terapię uzależnień.

4. Dla profilaktyki uzależnień ważne jest jeszcze coś innego: depresja, trauma i używanie substancji często się przecinają

Osoby z zaburzeniami używania substancji często mają jednocześnie depresję, zaburzenia lękowe lub inne problemy psychiczne.

To daje bardzo ważny kierunek profilaktyczny.

Nie należy koncentrować profilaktyki wyłącznie na komunikacie:

„Nie bierz narkotyków”.

Trzeba także przeciwdziałać mechanizmowi:

stres / trauma / depresja → poszukiwanie szybkiej ulgi → substancja → chwilowa poprawa → powtarzanie → uzależnienie.

Wczesne leczenie depresji, traumy czy przewlekłego stresu może więc być elementem profilaktyki uzależnień — niezależnie od tego, czy wykorzystuje się ketaminę.

5. Jest jednak bardzo ważny paradoks: substancja badana w leczeniu uzależnień sama może być nadużywana

I to powinno być mocno zaakcentowane w materiale profilaktycznym.

NIDA wskazuje, że regularne używanie ketaminy może wiązać się z objawami uzależnienia, w tym tolerancją, używaniem większych ilości niż planowano i kontynuowaniem używania mimo szkód. Przy częstym lub ciężkim używaniu opisuje się również problemy z pamięcią, objawy psychiatryczne oraz charakterystyczne uszkodzenia układu moczowego — ketamine-induced uropathy.

To powoduje, że należy bardzo wyraźnie oddzielić:

kontrolowane zastosowanie medyczne

od

rekreacyjnego używania ketaminy.