## Narodziny kokainowego wina

W latach 60. XIX wieku francuski chemik pochodzący z Korsyki, Angelo Mariani, natrafił na publikację włoskiego neurologa i antropologa Paola Mantegazzy, który opisywał właściwości oraz działanie liści koki. Zafascynowany medycznym i komercyjnym potencjałem tej rośliny, Mariani postanowił połączyć ją z tradycyjnym francuskim alkoholem. W ten sposób pomiędzy 1863 a 1868 rokiem powstał napój wprowadzony na rynek pod nazwą *Vin Tonique Mariani (à la Coca du Pérou)*, znany powszechnie jako Vin Mariani.

Mechanizm powstawania trunku opierał się na prostym procesie chemicznym: etanol zawarty w czerwonym winie z regionu Bordeaux działał jako rozpuszczalnik, ekstrahując kokainę bezpośrednio z namoczonych liści koki. Francuskie wytyczne farmaceutyczne określały nieskomplikowaną recepturę – 60 gramów zmielonych liści macerowano przez około 10 godzin w litrze wina o zawartości alkoholu od 10% do 15%. Pierwotna francuska wersja napoju zawierała około 6 mg kokainy na uncję płynu (około 211,2 mg/l). Co ciekawe, partia przeznaczona na eksport do Stanów Zjednoczonych została celowo wzmocniona do 7,2 mg kokainy na uncję (253,4 mg/l), aby sprostać silniejszej konkurencji ze strony amerykańskich preparatów.

## Cudowne panaceum i rekomendacje dla dzieci

Vin Mariani było oficjalnie pozycjonowane jako opatentowane lekarstwo (*patent medicine*), a także aperitif i digestif wspomagający trawienie. Reklamy zapewniały, że napój przywraca zdrowie, siłę, witalność i energię, a także poprawia nastrój oraz apetyt. Zalecane dawkowanie wynosiło od dwóch do trzech kieliszków dziennie, przyjmowanych przed lub po posiłkach. Co z dzisiejszej perspektywy szokujące, producent zalecał podawanie preparatu również dzieciom, sugerując jedynie zmniejszenie porcji o połowę.

Połączenie alkoholu i kokainy wywoływało w organizmie specyficzny efekt metaboliczny – powstawanie kokaetylenu (*cocaethylene*), związku chemicznego powstającego w wątrobie pod wpływem jednoczesnej ekspozycji na te dwie substancje. Zapewniało to konsumentom silny przypływ pobudzenia, maskując zmęczenie i wywołując stan euforii, co ówcześnie interpretowano jako dowód na autentyczne właściwości lecznicze wina.

## Pierwszy w historii marketing z udziałem gwiazd

Sukces rynkowy Vin Mariani wynikał nie tylko ze stymulującego działania, ale przede wszystkim z pionierskiej strategii promocyjnej Mariana. Chemik jako pierwszy przedsiębiorca na masową skalę wykorzystał wizerunek znanych osobistości do budowania wiarygodności marki. Początkowo wysyłał darmowe próbki do lekarzy, prosząc w zamian o pisemne recenzje. Do 1902 roku zgromadził ponad 8000 listów pochwalnych od medyków z całego świata, które następnie drukował w bezpłatnych broszurach i monografiach naukowych.

Prawdziwą siłą napędową sprzedaży stali się jednak celebryci tamtych czasów: monarchowie, politycy, artyści, duchowni i naukowcy. Mariani opublikował łącznie 1086 portretów znanych postaci deklarujących swoje przywiązanie do jego trunku. Wśród nich znalazło się szesnastu królów i królowych (w tym królowa Wiktoria), sześciu prezydentów Francji oraz trzej papieże.

Papież Leon XIII był tak zachwycony działaniem trunku, że nie tylko nosił ze sobą piersiówkę z Vin Mariani i wystąpił na plakacie reklamowym, ale wręczył Angelo Marianemu specjalny złoty medal watykański w dowód uznania. Z wina regularnie korzystał także późniejszy papież Pius X (święty Pius X). Wybitny amerykański wynalazca Thomas Edison otwarcie przyznawał, że Vin Mariani pomaga mu pracować dłużej bez snu. Były prezydent USA Ulysses S. Grant pił je intensywnie pod koniec życia, pisząc swoje pamiętniki, a sekretarz prezydenta Williama McKinleya, John Addison Porter, dziękował za przesłaną do Białego Domu skrzynkę trunku. Premier Francji Jules Méline regularnie sięgał po specyfik Mariana, mimo że na co dzień deklarował się jako zdecydowany przeciwnik alkoholu.

Wśród entuzjastów i autorów pisemnych rekomendacji znaleźli się m.in. Émile Zola, Aleksander Dumas, Victorien Sardou, Henri Rochefort, kompozytor Charles Gounod oraz pisarz H.G. Wells, który narysował dwa autoportrety: na pierwszym był zgarbiony i przygnębiony, a na drugim – pełen wigoru po spożyciu Vin Mariani. Trunek zachwalały także liczne artystki, śpiewaczki i aktorki, w tym słynna Sarah Bernhardt, Adelina Patti, Emma Albani, Emma Eames, Rosita Mauri, Lillian Russell, Emma Juch, Louise Paullin, Zélie de Lussan, Marie Tempest, Madeleine Lucette Ryley i Augusta Holmès.

## Imperium oparte na liściach koki i narodziny Coca-Coli

Skala przedsięwzięcia Mariana była bezprecedensowa. Otworzył biura w Londynie, Nowym Jorku i Montrealu, a także dodatkowe laboratorium w USA. Do wiodących paryskich gazet (m.in. *Le Figaro*, *Le Monde*, *Le Journal*) dołączał 16-stronicowe dodatki biograficzne *Figures contemporaines* prezentujące sylwetki sław pijących jego wino – łącznie w ciągu 20 lat wydrukowano ich ponad 64 miliony egzemplarzy w nakładach sięgających 800 tysięcy sztuk. Sprzedawano także serie kolekcjonerskich pocztówek ze zdjęciami znanych kuracjuszy.

Sam Angelo Mariani otoczył się motywami koki do granic obsesji. W swojej posiadłości wzniósł wielkie szklarnie mieszczące tysiące krzewów koki, laboratorium oraz secesyjny salon ze szkła i kutego żelaza. Liście koki były wplecione w dywany i zasłony, zdobiły kafelki podłogowe, gzymsy, krzesła i sofy, a sufit jego gabinetu zdobiło malowidło Eugène’a Courbina przedstawiające alegorię bogini przynoszącej gałązkę koki do Europy.

Ogromna popularność Vin Mariani stała się bezpośrednią inspiracją dla amerykańskiego farmaceuty Johna S. Pembertona. W 1885 roku stworzył on napój o niemal identycznym składzie – *Pemberton’s French Wine Coca*, wzbogacony dodatkowo o afrykańskie orzechy kola jako źródło kofeiny. Kiedy w tym samym roku hrabstwo Fulton i miasto Atlanta wprowadziły lokalną prohibicję alkoholową, Pemberton zmodyfikował recepturę, eliminując wino i tworząc bezalkoholowy, gazowany napój, który od dwóch głównych składników stymulujących (liści koki i orzechów kola) nazwał Coca-Colą.

Po śmierci Angelo Mariana oryginalna produkcja wygasła, ponieważ twórca nie przekazał dokładnej formuły kolejnym pokoleniom rodziny. Marka została reaktywowana dopiero w 2014 roku przez niespokrewnionego Christophe'a Mariana, który podjął m.in. rozmowy z ówczesnym prezydentem Boliwii Evo Moralesem na temat komercjalizacji produktu.

## Co z tego wynika?

Historia Vin Mariani to klasyczny przykład tego, jak brak świadomości na temat mechanizmów uzależnień i neurobiologicznego działania substancji psychoaktywnych może prowadzić do powszechnej, społecznej akceptacji silnie uzależniających środków. W XIX wieku wino z kokainą nie było postrzegane jako narkotyk, lecz jako uniwersalny tonik wzmacniający siły witalne, rekomendowany przez najwyższe autorytety moralne, polityczne i naukowe.

Przypadek ten doskonale ilustruje również potęgę wczesnego marketingu perswazyjnego. Wykorzystanie autorytetu osób publicznych – od papieży po wybitnych wynalazców – skutecznie uśpiło czujność opinii publicznej i środowiska medycznego. Przekonanie o zbawiennym wpływie preparatu wynikało w rzeczywistości z chwilowej stymulacji ośrodkowego układu nerwowego przez kokainę i alkohol, co w dłuższej perspektywie prowadziło do uzależnienia i konieczności regularnego przyjmowania kolejnych dawek „leku”.