Wzorce konsumpcji alkoholu i szkody zdrowotne


Z danych Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wynika, że w 2022 roku średnie spożycie 100-procentowego alkoholu w przeliczeniu na jednego mieszkańca Polski wyniosło 9,37 litra, co stanowi niewielki spadek w porównaniu z rokiem 2021 (9,73 l). W strukturze konsumpcji od końca lat 90. XX wieku dominującą pozycję zajmuje piwo, które od początku lat dwutysięcznych odpowiada za ponad połowę całego wypijanego alkoholu, wyprzedzając wyroby spirytusowe.

Ogólnopolskie badanie reprezentatywne z 2020 roku na populacji dorosłych (18+) wskazało, że ponad 80% ankietowanych piło alkohol w ciągu minionych 12 miesięcy, natomiast abstynencję zadeklarowało 19,2% osób. Odsetek osób niepijących różnił się w zależności od płci – wśród kobiet wyniósł 26,5%, a wśród mężczyzn 12,6%. Wcześniejsze badanie EZOP II z 2018 roku szacowało liczbę osób uzależnionych od alkoholu w Polsce na 583 tysiące.

Pozytywny trend zaobserwowano w bezpieczeństwie ruchu drogowego: liczba wypadków z udziałem użytkowników dróg pod wpływem alkoholu spadła z 4028 w 2013 roku do 2248 w 2022 roku (w 2022 roku odpowiadali oni za 8,1% ogółu wypadków). Równocześnie niepokojący obraz wyłania się ze statystyk śmiertelności – w 2021 roku liczba zgonów spowodowanych alkoholem wzrosła o 40% w porównaniu z rokiem 2020, osiągając najwyższą dotychczasową wartość 14 048 przypadków.

Wśród młodzieży szkolnej odnotowuje się stopniowe obniżanie wskaźników sięgania po substancje. Badanie ESPAD z 2019 roku wśród 16-latków wykazało, że 47% uczniów piło alkohol w ciągu ostatnich 30 dni, a 22% zadeklarowało używanie narkotyków. Z kolei z badań CBOS i KCPU przeprowadzonych pod koniec 2021 roku wśród maturzystów wynika, że w ciągu miesiąca poprzedzającego badanie 66% uczniów piło piwo (spadek z 74% w 2018 r.), 62% wódkę i mocne alkohole (poziom bez zmian), a 37% wino (spadek z 43% w 2018 r.). Używanie narkotyków w ciągu roku zadeklarowało 13% maturzystów (wobec 16% w 2018 r.).

Rynek substancji psychoaktywnych i przestępczość narkotykowa


Liczba osób uzależnionych od narkotyków w Polsce według badania EZOP II (2018) wynosiła 59 tysięcy. W 2021 roku odnotowano 289 zgonów z powodu narkotyków, co stanowiło wzrost o 60 przypadków względem 2020 roku. Istotnym sygnałem epidemiologicznym jest również ponad dwukrotny wzrost nowych zakażeń HIV związanych z iniekcyjnym przyjmowaniem narkotyków – z 14 przypadków w 2021 roku do 30 w roku 2022 (dane NIZP PZH – PIB).

Polska pozostaje jednym z głównych europejskich producentów narkotyków syntetycznych. W 2022 roku zlikwidowano rekordową liczbę 60 nielegalnych laboratoriów, z czego niemal połowa wytwarzała nowe substancje psychoaktywne (NSP), głównie syntetyczne katynony, produkowane w partiach sięgających kilkudziesięciu kilogramów w pojedynczym cyklu. Zjawisko to ma bezpośrednie przełożenie na profil pacjentów – 45% osób podejmujących leczenie uzależnień wskazywało na używanie narkotyków syntetycznych (amfetaminy, metamfetaminy oraz syntetycznych katynonów).

Z kolei po wprowadzeniu w 2018 roku przepisów prawa generycznego liczba zatruć nowymi substancjami psychoaktywnymi systematycznie maleje: z 4258 przypadków w 2018 roku, przez 303 w 2022 roku, do 265 w 2023 roku (z czego prawie co czwarte zatrucie odnotowano w województwie małopolskim – 61 przypadków). Równolegle rośnie liczba postępowań z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii – w 2022 roku wszczęto ich 37 572 (wobec 36 050 w 2021 r.), a status podejrzanego miało 36 591 osób.

Działania samorządów: profilaktyka, procedury i efektywność wydatków


Raportowanie gmin w ramach ankiety KCPU G-1 wskazuje na rosnącą liczbę samorządów inwestujących w profilaktykę. W 2022 roku 1070 samorządów realizowało programy rekomendowane w ramach ogólnopolskiego systemu rekomendacji. Zwiększyła się również aktywność edukacyjna: w 2022 roku 604 gminy przeprowadziły szkolenia dla 22 282 sprzedawców napojów alkoholowych (dla porównania w 2020 r. było to 452 gminy i 12 849 sprzedawców). Działania z zakresu Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych (FASD) podjęło 327 gmin.

Analiza finansowa ujawnia jednak dysproporcję w alokacji środków: samorządy przeznaczyły około 65 mln zł na działania o potencjalnej skuteczności, podczas gdy ponad 165 mln zł wydano na inicjatywy profilaktyczne o niepotwierdzonej skuteczności naukowej.

Istotną rolę w systemie pełnią Gminne Komisje Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (GKRPA). W latach 2020–2022 o 13% wzrosła liczba osób, wobec których komisje podejmowały kroki w celu orzeczenia obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu (z 16 607 do 18 825). Choć liczba osób z rodzin z problemem alkoholowym, z którymi rozmawiały GKRPA, wzrosła o 28%, to liczba osób zdiagnozowanych jako doznające przemocy domowej spadła w tym samym czasie o 22%. Od wielu lat zaledwie około jedna piąta gminnych komisji uruchamia procedurę „Niebieskie Karty”.

Uzależnienia behawioralne i higiena cyfrowa najmłodszych


Badania reprezentatywne CBOS z 2019 roku dla populacji powyżej 15. roku życia pozwoliły określić skalę uzależnień czynnościowych:

- **Hazard**: 37,1% Polaków (15+) grało na pieniądze w ciągu ostatnich 12 miesięcy; 32,8% grało bez ryzyka, 2,7% z niskim ryzykiem, a po 0,9% z ryzykiem umiarkowanym oraz wysokim (zagrożenie patologicznym hazardem). Populację osób uprawiających patologiczny hazard oszacowano na ok. 27 tysięcy.
- **Internet**: Trzy czwarte osób (15+) korzysta z sieci, z czego 98% stanowią użytkownicy nieproblemowi. Problemowe użytkowanie internetu (PUI) dotyczy 0,03% ogółu badanych (0,04% internautów), natomiast zagrożonych uzależnieniem jest 1,4% populacji (1,9% korzystających, czyli ok. 465 tys. osób). Zagrożenie koncentruje się w grupie poniżej 25 lat, szczególnie wśród niepełnoletnich.
- **Kompulsywne kupowanie**: Symptomy tego zaburzenia zidentyfikowano u 3,7% populacji (ponad milion osób), najczęściej w przedziale 25–34 lata, przy zauważalnym wzroście wśród młodzieży (15–17 lat). W tej grupie występuje wysoka komorbidność – ponad 20% osób wykazuje jednocześnie problem z pracoholizmem, a ponad 14% jest zagrożonych uzależnieniem od internetu.
- **Pracoholizm**: Problem z uzależnieniem od pracy dotyczył w 2019 roku 9,1% Polaków (15+), dotykając głównie osób poniżej 35. roku życia (zwłaszcza w wieku 25–34 lata).

Badanie objęło także korzystanie z urządzeń mobilnych przez małe dzieci. Z ekranów korzysta 33% dzieci w wieku 12–23 miesięcy (średnio 44 minuty dziennie) oraz blisko 66% dzieci w wieku 2–5 lat (średnio 49 minut dziennie). Główną deklarowaną przez rodziców motywacją udostępniania urządzeń jest zajęcie czasu nudzącym się dzieciom – i to właśnie ten powód najsilniej koreluje z łącznym czasem spędzanym przez najmłodszych przed ekranem.

Ograniczenia i kontekst badania


Prezentowane zestawienie opiera się na danych pochodzących z różnych źródeł rejestrowych (policja, NIZP PZH – PIB, sprawozdawczość samorządowa KCPU G-1) oraz z badań kwestionariuszowych (ESPAD 2019, CBOS 2019 i 2021, EZOP II 2018). Pomiary realizowane były w różnych momentach czasowych i przy użyciu odmiennych metodologii, co wymaga ostrożności przy bezpośrednim porównywaniu dynamiki poszczególnych zjawisk. Wskaźniki deklaratywne (np. dotyczące spożywania alkoholu czy czasu ekranowego dzieci) mogą być obarczone błędem samoopisowym lub efektem aprobaty społecznej. Z kolei dane rejestrowe dotyczące przestępczości i laboratoriów odzwierciedlają zarówno realną skalę procederu, jak i efektywność działań służb ścigania.

Co z tego wynika?


Zintegrowane dane KCPU pokazują złożony krajobraz uzależnień w Polsce. Mimo spadku ogólnego wskaźnika spożycia alkoholu i redukcji zatruć dopalaczami po zmianach prawnych z 2018 roku, wyzwaniem pozostaje rosnąca śmiertelność związana z alkoholem oraz dynamiczny rozwój nielegalnej produkcji syntetycznych katynonów. W obszarze profilaktyki lokalnej kluczowym wyzwaniem jest przesunięcie budżetów gminnych z programów o niepotwierdzonej efektywności (na które przeznacza się ponad 165 mln zł) na interwencje oparte na dowodach naukowych, a także uszczelnienie procedur przeciwdziałania przemocy domowej w ramach prac GKRPA.