Sytuacja zdrowotna w krajach OECD i spadek nakładów na profilaktykę


Zgodnie z danymi zaprezentowanymi w raporcie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) „Health at a Glance 2025”, w 2024 roku kraje członkowskie przeznaczały na ochronę zdrowia średnio 9,3% swojego PKB. Oznacza to spadek w porównaniu ze szczytem wydatków w trakcie pandemii COVID-19, choć wskaźnik ten pozostaje wyższy niż przed 2020 rokiem. Średnia długość życia odbudowała się po kryzysie pandemicznym, osiągając w 2023 roku poziom 81,1 roku, jednak w 13 państwach OECD wciąż nie powróciła do wcześniejszych wartości.

W 2023 roku odnotowano ponad 3 miliony przedwczesnych zgonów wśród osób poniżej 75. roku życia, których można było uniknąć dzięki skuteczniejszej profilaktyce oraz interwencjom medycznym. Głównymi przyczynami zgonów pozostają choroby układu krążenia oraz nowotwory, odpowiadające łącznie za niemal połowę wszystkich przypadków śmiertelnych. W ujęciu płciowym uwidaczniają się wyraźne różnice: u mężczyzn główną przyczyną utraconych potencjalnych lat życia są przyczyny zewnętrzne (w tym samobójstwa, wypadki i akty przemocy), podczas gdy u kobiet są to nowotwory. Ponadto kobiety, mimo dłuższej średniej długości życia, spędzają więcej lat w złym stanie zdrowia (średnio 6,3 roku po 60. roku życia w porównaniu z 5,0 roku u mężczyzn).

Badanie wskazuje również na ogromne obciążenie chorobami przewlekłymi: wśród pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej w wieku 45 lat i starszych, 82% deklaruje co najmniej jedną chorobę przewlekłą, a 52% co najmniej dwie (według danych z badania PaRIS). Mimo że interwencje profilaktyczne ukierunkowane na kluczowe czynniki ryzyka – takie jak otyłość, palenie tytoniu i spożywanie alkoholu – są wysoce efektywne kosztowo, wydatki na profilaktykę w 2023 roku spadły do historycznego poziomu 3% całkowitych wydatków na zdrowie (po tymczasowym wzroście do 6% w czasie pandemii). Z kolei na podstawową opiekę zdrowotną przeznaczano średnio 14% budżetów zdrowotnych.

Spożycie alkoholu: trendy, średnie i rozbieżności geograficzne


Średnie spożycie czystego alkoholu w krajach OECD w 2023 roku wyniosło 8,5 litra na mieszkańca. Za tą wartością kryją się jednak drastyczne różnice między poszczególnymi państwami. Najniższe poziomy konsumpcji odnotowano w Indonezji i Turcji (poniżej 2 litrów), a także w Izraelu, Kostaryce i Kolumbii (poniżej 5 litrów). Na drugim biegunie znalazły się Łotwa i Portugalia, gdzie średnie spożycie przekracza 11,5 litra na osobę. Blisko jedna trzecia państw OECD notuje konsumpcję na poziomie 10 litrów lub wyższym.

W perspektywie minionej dekady w większości badanych krajów nastąpił spadek spożycia. Najbardziej spektakularne ograniczenie konsumpcji na poziomie populacyjnym odnotowano na Litwie (spadek o 32%), w Belgii (32%) oraz w Finlandii (23%). Znaczący spadek – o ponad 2,5 litra – zaraportowały także Chiny jako kraj partnerski. Przeciwny trend zaobserwowano jednak w Meksyku, Portugalii, Hiszpanii i Rumunii, gdzie roczne spożycie na mieszkańca wzrosło o 2 litry lub więcej.

Wzorzec epizodycznego intensywnego picia i obciążenie chorobowe


Istotnym problemem zdrowia publicznego pozostaje sposób konsumpcji. Gwałtowne epizodyczne picie alkoholu (ang. *heavy episodic drinking*, potocznie zwane *binge drinking*), polegające na przyjmowaniu dużych ilości alkoholu w krótkim czasie, deklaruje średnio 27% dorosłych mieszkańców OECD przynajmniej raz w miesiącu. W Grecji, Irlandii oraz Szwecji wskaźnik ten przekracza aż 40%. Najniższe odsetki – poniżej 15% – zaobserwowano na Węgrzech, w Izraelu, Słowenii oraz w kandydującej do OECD Chorwacji.

Raport klasyfikuje alkohol jako wiodącą globalną przyczynę zgonów i niepełnosprawności, zwłaszcza wśród populacji w wieku produkcyjnym. Szkody generowane przez alkohol odpowiadają za szacunkowo 2,4% wszystkich wydatków na opiekę zdrowotną w krajach OECD. Ponadto udokumentowano bezpośredni związek między spożywaniem alkoholu a występowaniem licznych nowotworów – w tym jamy ustnej, gardła, wątroby, jelita grubego oraz piersi – przy czym ryzyko to drastycznie rośnie u osób pijących intensywnie. Alkohol odgrywa również istotną rolę w tzw. „zgonach z rozpaczy” (ang. *deaths of despair*), powiązanych z izolacją społeczną, zaburzeniami psychicznymi oraz używaniem innych substancji psychoaktywnych, co w szczególności dotyka mężczyzn w wieku produkcyjnym.

Konsumpcja alkoholu przez dzieci i młodzież


Dane dotyczące ekspozycji osób niepełnoletnich na alkohol budzą szczególny niepokój autorów raportu. Alkohol stanowi największy pojedynczy behawioralny czynnik ryzyka wśród 15-latków w krajach OECD – dla porównania, w tej grupie wiekowej 38% piło alkohol w ostatnim miesiącu, podczas gdy 20% było dotkniętych nadwagą lub otyłością, 20% używało e-papierosów, a 15% paliło tradycyjne wyroby tytoniowe przynajmniej raz w miesiącu.

Aż 60% 15-latków w OECD zadeklarowało, że piło alkohol przynajmniej raz w życiu. Wskaźnik spożycia w ciągu ostatniego miesiąca wśród młodzieży w tym wieku wyniósł 38% (niewielki spadek z 39% w 2018 roku), osiągając w Danii, Niemczech i we Włoszech wartości równe lub wyższe niż 55%. Ponadto 22% 15-latków doświadczyło stanu upojenia alkoholowego więcej niż raz w życiu, a w Danii i na Węgrzech odsetek ten przekroczył 35%.

Inicjacja alkoholowa przesuwa się również na młodsze grupy: średnio 15% 13-latków oraz 5% 11-latków zgłosiło picie alkoholu w ciągu ostatniego miesiąca (w przypadku 11-latków oznacza to wzrost z poziomu 4% w poprzednim badaniu). Wskaźniki sięgające 10% lub więcej wśród 11-latków zaobserwowano w Czechach, Francji, na Węgrzech, w Wielkiej Brytanii oraz w Bułgarii i Rumunii. Wczesna ekspozycja niesie natychmiastowe i długofalowe konsekwencje dla rozwoju poznawczego, zdrowia psychicznego, urazowości oraz ryzyka rozwoju uzależnienia w dorosłości.

Działania polityczne i regulacje wdrażane przez państwa


W odpowiedzi na obciążenia zdrowotne państwa OECD wprowadzają różnorodne strategie regulacyjne, choć stopień ich wdrożenia i rygorystyczność są nierówne:

* **Ograniczenia cenowe i cena minimalna (MUP):** Aby obniżyć dostępność ekonomiczną alkoholu, niektóre państwa wprowadziły cenę minimalną za standardową jednostkę alkoholu. W 2022 roku Irlandia ustaliła stawkę 1 EUR za jednostkę, dołączając do Szkocji i Walii, które wdrożyły analogiczne rozwiązania.
* **Regulacje marketingowe:** Ograniczenia i całkowite zakazy reklamy stosowane są m.in. w Norwegii (całkowity zakaz). W Estonii od 2018 roku zabroniono reklamy w mediach społecznościowych (z wyjątkiem oficjalnych profili branżowych), a fińska ustawa z 2015 roku delegalizuje marketing w mediach społecznościowych oparty na treściach tworzonych przez użytkowników i zakazuje kierowania przekazu do nieletnich. Z kolei irlandzka ustawa *Public Health Alcohol Act* z 2018 roku zakazała reklam w pobliżu szkół, placów zabaw, stacji kolejowych oraz wprowadziła ograniczenia godzinowe emisji w telewizji.
* **Dostępność fizyczna i etykietowanie:** Belgia w ramach planu na lata 2023–2025 zakazała sprzedaży alkoholu w automatach samosprzedających oraz wzmocniła programy profilaktyczne i leczenie. Irlandia przyjęła z kolei przepisy nakazujące umieszczanie ostrzeżeń zdrowotnych na wszystkich produktach alkoholowych od 2028 roku.

Ograniczenia i kontekst raportu


Publikacja „Health at a Glance 2025” opiera się na porównywalnych, oficjalnych statystykach krajowych oraz danych międzynarodowych za lata 2022–2024. Warto jednak zauważyć, że wskaźniki dotyczące konsumpcji i zachowań ryzykownych (np. epizodycznego picia czy doświadczeń młodzieży) częściowo bazują na badaniach ankietowych opartych na deklaracjach respondentów, co może wiązać się z ryzykiem niedoszacowania zjawiska.

Ponadto, choć raport akcentuje rolę narzędzi fiskalnych i cenowych (takich jak cena minimalna na jednostkę alkoholu), Movendi International zwraca uwagę, że dokument OECD nie dostarcza nowych, szczegółowych danych analitycznych dotyczących bezpośrednich poziomów opodatkowania akcyzowego ani całościowej polityki podatkowej wobec alkoholu w poszczególnych państwach, skupiając się głównie na wybranych regulacjach podażowych i marketingowych.

Co z tego wynika?


Z danych OECD wyłania się obraz alkoholu jako jednego z najpoważniejszych, a zarazem modyfikowalnych czynników ryzyka zdrowotnego w krajach rozwiniętych. Fakt, że alkohol generuje 2,4% wszystkich kosztów systemów opieki zdrowotnej, a jednocześnie wydatki na profilaktykę uległy redukcji do zaledwie 3% budżetów, wskazuje na dysproporcję między generowanymi szkodami a nakładami na przeciwdziałanie im.

Doświadczenia państw takich jak Litwa, Finlandia czy Irlandia dowodzą, że zdecydowane interwencje na poziomie populacyjnym – uderzające w dostępność ekonomiczną (cena minimalna), fizyczną (zakazy sprzedaży w automatach) oraz informacyjną (ograniczenia marketingu cyfrowego i ostrzeżenia zdrowotne) – przynoszą wymierne rezultaty. Kluczowym wyzwaniem pozostaje ochrona dzieci i młodzieży, u których alkohol wyprzedza inne ryzyka zdrowotne, wymagając kompleksowej polityki łączącej regulacje rynkowe z wczesną profilaktyką i wsparciem zdrowia psychicznego.