Globalne obciążenie śmiertelnością: alkohol i substancje psychoaktywne


Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała raport podsumowujący sytuację zdrowotną na świecie w obszarze spożycia alkoholu i używania innych substancji psychoaktywnych (*Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders*). Przedstawione wskaźniki dowodzą, że skala przedwczesnych zgonów związanych z konsumpcją tych środków stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego. Konsumpcja alkoholu odpowiada za 2,6 miliona zgonów rocznie na poziomie globalnym, co przekłada się na 4,7 procent wszystkich zarejestrowanych zgonów na świecie. Dodatkowo używanie substancji psychoaktywnych (leków i narkotyków) generuje co roku 0,6 miliona zgonów.

Statystyki jednoznacznie wskazują na wyraźną dysproporcję płciową w rozkładzie śmiertelności. Mężczyźni stanowią przytłaczającą większość ofiar śmiertelnych w obu kategoriach: z 2,6 miliona zgonów spowodowanych alkoholem aż 2 miliony przypada na mężczyzn. Podobna relacja dotyczy zgonów wywołanych substancjami psychoaktywnymi, gdzie 0,4 miliona z 0,6 miliona odnotowywanych przypadków dotyczy populacji męskiej. Używanie substancji przekłada się na szerokie spektrum negatywnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych, w tym na rozwój chorób niezakaźnych, zaburzeń psychicznych, chorób zakaźnych oraz urazów.

Rozpowszechnienie zaburzeń: AUD a uzależnienie od alkoholu


Szacunki WHO wskazują, że na całym świecie około 400 milionów ludzi żyje z zaburzeniami wynikającymi z używania alkoholu i narkotyków. W ramach tej grupy 209 milionów osób zmaga się bezpośrednio z uzależnieniem od alkoholu.

W kontekście diagnostycznym istotne rozróżnienie przedstawił dr Vladimir Poznyak, kierownik jednostki ds. alkoholu, narkotyków i zachowań uzależniających w Departamencie Zdrowia Psychicznego, Zdrowia Mózgu i Używania Substancji WHO. Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób (ICD), zaburzenie związane z używaniem alkoholu (*Alcohol Use Disorder*, AUD) to pojęcie szersze niż samo uzależnienie od alkoholu (*alcohol dependence*). Kategoria AUD obejmuje dwa stany:

1. **Uzależnienie od alkoholu**: jednostkę chorobową charakteryzującą się bardzo specyficznymi cechami diagnostycznymi i wymogami niezbędnymi do postawienia diagnozy medycznej.
2. **Szkodliwy wzorzec używania alkoholu** (*harmful pattern of alcohol use*): wzorce, poziomy lub konteksty konsumpcji, które prowadzą do wykrywalnych, rzeczywistych negatywnych konsekwencji zdrowotnych dla jednostki. Stan ten również może być diagnozowany wyłącznie przez profesjonalistów medycznych.

Połączenie tych dwóch komponentów tworzy pełny obraz kliniczny i epidemiologiczny zaburzeń definiowanych jako AUD.

Kwestia bezpiecznego spożycia i oceny ryzyka


Eksperci WHO odnoszą się także do powracającej w debacie publicznej kwestii „bezpiecznej” konsumpcji alkoholu. Stanowisko organizacji podkreśla, że z medycznego punktu widzenia nie istnieje coś takiego jak całkowicie wolne od ryzyka spożywanie alkoholu (*risk-free alcohol consumption*). Alkohol może wywołać bądź zaostrzyć przebieg wielu schorzeń, w tym doprowadzić do rozwoju uzależnienia, a indywidualne prawdopodobieństwo oraz ryzyko wystąpienia tych stanów jest niezwykle trudne do precyzyjnego przewidzenia u konkretnej osoby. Jednocześnie eksperci zaznaczają, że bardzo niski poziom spożycia przy zachowaniu bardzo rzadkiej częstotliwości nie musi w sposób nieunikniony skutkować szkodami u każdego konsumenta.

Porównania międzynarodowe a ostrożność metodologiczna


Analiza regionalna wskazuje, że Region Europejski WHO obejmuje szereg państw zajmujących wysokie pozycje pod względem ogólnych wskaźników spożycia. Przedstawiciele WHO apelują jednak o szczególną ostrożność przy dokonywaniu bezpośrednich porównań i tworzeniu prostych rankingów międzynarodowych.

Każdy szacunek poziomu konsumpcji wiąże się z przedziałami ufności oraz określonymi trudnościami metodologicznymi w rzetelnym pomiarze rzeczywistego spożycia w poszczególnych krajach. Z tego powodu, mimo że pełne dane o poziomach konsumpcji są udostępniane dla wszystkich państw członkowskich, WHO unika jednoznacznego klasyfikowania państw w postaci rankingów, skupiając się na całościowych trendach i ocenie obciążeń zdrowotnych.

Zdolności systemów terapeutycznych i cel SDG 3.5


Oprócz danych epidemiologicznych raport WHO opisuje stan kluczowych komponentów systemów opieki i leczenia zaburzeń związanych z używaniem substancji. Publikacja wprowadza nowy wskaźnik wydolności usług (*service capacity index*) w tym obszarze, zaprojektowany jako dodatkowy wskaźnik kontekstowy na potrzeby monitorowania postępów w realizacji celu 3.5 Agendy na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (SDG target 3.5). Cel ten zobowiązuje społeczność międzynarodową do wzmocnienia profilaktyki i leczenia uzależnień od substancji psychoaktywnych, w tym narkotyków i szkodliwego używania alkoholu.

Raport diagnozuje utrzymujące się luki w systemach profilaktyki, terapii i monitoringu, wskazując kierunki międzynarodowych działań mających na celu poszerzenie powszechnego dostępu do leczenia opartego na dowodach naukowych oraz realizację powszechnej opieki zdrowotnej.

Ograniczenia i kontekst danych


Opublikowany w czerwcu 2024 roku raport WHO opiera się na całościowej aktualizacji danych zebranych od państw członkowskich, odnoszących się do stanu z 2019 roku. Oznacza to, że prezentowane liczby stanowią retrospektywny punkt odniesienia, który nie odzwierciedla w pełni późniejszych zakłóceń wywołanych m.in. pandemią COVID-19.

Ponadto oszacowania konsumpcji alkoholu i zgonów przypisywanych substancjom obarczone są przedziałami ufności wynikającymi ze zróżnicowanej jakości rejestracji zgonów i systemów raportowania w poszczególnych państwach członkowskich, co wymusza powściągliwość w formułowaniu kategorycznych wniosków na podstawie prostych zestawień międzykrajowych.

Co z tego wynika?


Z danych WHO wynika, że szkody wywoływane przez alkohol i substancje psychoaktywne pozostają jednym z czołowych wyzwań zdrowotnych współczesnego świata. Wyraźna nadreprezentacja zgonów wśród mężczyzn wskazuje na konieczność adresowania programów profilaktycznych i wczesnej interwencji w sposób uwzględniający specyfikę płciową.

Z punktu widzenia zdrowia publicznego istotne jest przyjęcie zasady, że brak bezpiecznej dawki alkoholu wyklucza promowanie konsumpcji jako obojętnej dla zdrowia. Jednocześnie systemy ochrony zdrowia muszą rozszerzać dostępność świadczeń wykraczających poza leczenie samego uzależnienia, obejmując interwencje w przypadkach szkodliwego wzorca picia, zanim dojdzie do nieodwracalnych szkód somatycznych lub pełnego zespołu uzależnienia.