Profilaktyka


Działania profilaktyczne koncentrują się na czynnikach związanych z pracą, które sprzyjają konsumpcji, zasadach dotyczących alkoholu, procedurze postępowania w przypadku zaburzeń zachowania oraz szkoleniu pracowników.

Spożywanie substancji psychoaktywnych (alkohol, tytoń, konopie indyjskie...), zarówno okazjonalne, jak i powtarzające się, niesie ze sobą ryzyko dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników. Ponadto niektóre czynniki związane ze środowiskiem pracy mogą sprzyjać praktykom uzależniającym. Z tego względu konieczne jest wpisanie ryzyka związanego z uzależnieniami do jednolitego dokumentu oceny ryzyka zawodowego (document unique) oraz opracowanie zbiorowych działań profilaktycznych połączonych z udzielaniem wsparcia w przypadkach indywidualnych.

Opracowanie strategii profilaktycznej powinno odbywać się w duchu dialogu, towarzyszenia i wsparcia.

Podejście do profilaktyki


### Konsultacje i dialog

W zależności od firmy postrzeganie i wpływ ryzyka związanego z uzależnieniami mogą być zróżnicowane. Dlatego sukces działań profilaktycznych wymaga zaangażowania wszystkich podmiotów w przedsiębiorstwie, w szczególności za pośrednictwem Komitetu Społeczno-Gospodarczego (CSE).

W razie potrzeby można podjąć decyzję o powołaniu grupy roboczej kierowanej przez pracodawcę lub jego przedstawiciela, zrzeszającej członków organów przedstawicielskich pracowników, kadry kierowniczej, działu zasobów ludzkich, pracowników oraz członków służby medycyny pracy (służby profilaktyki i zdrowia w pracy).

Przypomnijmy, że służba medycyny pracy pełni funkcję doradczą dla pracodawcy, pracowników i ich przedstawicieli w zakresie zapobiegania spożywaniu alkoholu i narkotyków w miejscu pracy (art. L. 4622-2 Kodeksu pracy). Z tego tytułu jest ona w pełni zaangażowana w działania profilaktyczne.

Aby konsultacje przyniosły oczekiwane rezultaty, zdecydowanie zaleca się, aby każdy uczestnik zdobył wiedzę na temat zachowań uzależniających: poziomu konsumpcji w populacji ogólnej i w środowisku pracy, wpływu na zdrowie i bezpieczeństwo, czynników ryzyka, zależności między pracą a sięganiem po substancje, podstaw regulacji prawnych... Pozwala to na skorygowanie błędnych przekonań i przełamanie tematów tabu.

Może okazać się również celowe skorzystanie ze wsparcia zewnętrznego, takiego jak Regionalny Fundusz Ubezpieczeń Emerytalnych i Zdrowia w Pracy (Carsat), Krajowa lub Regionalna Agencja na rzecz Poprawy Warunków Pracy (Anact, Aract), zewnętrzny specjalista ds. zapobiegania ryzyku zawodowemu (IPRP), specjalista terapii uzależnień, wyspecjalizowane stowarzyszenie czy doradca.

### Ocena ryzyka związanego z zachowaniami uzależniającymi

W ramach konsultacji między osobami zaangażowanymi w profilaktykę w firmie konieczna jest ocena ryzyka związanego z uzależnieniami i wpisanie jej do jednolitego dokumentu oceny ryzyka. W ocenie tego ryzyka i monitorowaniu działań profilaktycznych mogą pomóc wskaźniki ilościowe lub jakościowe. Część z nich dotyczy bezpośrednio uzależnień, inne zaś mają charakter ogólny.

Przykładowe, niewyczerpujące wskaźniki obejmują:
- organizowanie spotkań integracyjnych, posiłków, kongresów, seminariów itp., podczas których podawany jest alkohol;
- występowanie stanowisk pracy związanych z produkcją, sprzedażą lub dystrybucją substancji psychoaktywnych (w tym alkoholu);
- występowanie stanowisk o nietypowym czasie pracy (praca w nocy, w weekendy, praca zmianowa dzielona...);
- występowanie stanowisk z dużą liczbą godzin pracy (na przykład ponad 48 godzin tygodniowo);
- występowanie stanowisk związanych z bezpośrednim kontaktem z klientami/publicznością;
- występowanie stanowisk narażających na działanie zimna lub ciepła;
- występowanie stanowisk pracy na zewnątrz;
- anonimowe dane ze służby medycyny pracy na temat poziomu konsumpcji w przedsiębiorstwie i jej skutków;
- ostrzeżenia ze strony lekarza medycyny pracy dotyczące zachowań uzależniających;
- częstotliwość kierowania na badania lekarskie na wniosek pracodawcy z powodu domniemanego problemu powiązanego ze spożywaniem substancji psychoaktywnej;
- anonimowe dane zakładowych służb socjalnych o zgłoszeniach mogących mieć związek z konsumpcją substancji psychoaktywnych;
- częstotliwość uruchamiania procedury „Zaburzenia zachowania”...

Pod uwagę można wziąć także inne elementy:
- występowanie stanowisk pracy wiążących się z czynnościami niebezpiecznymi: prowadzenie pojazdów lub obsługa niebezpiecznych maszyn, praca na wysokości, kontakt z substancjami chemicznymi, noszenie broni...;
- wyniki oceny ryzyk zawodowych, o których wiadomo, że sprzyjają uzależnieniom: zagrożenia psychospołeczne, ryzyka związane z obciążeniem fizycznym (zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego, bóle kręgosłupa...), ryzyka związane z organizacją pracy (nietypowe godziny pracy, praca w odosobnieniu...).

### Wdrażanie działań profilaktycznych

Po dokonaniu oceny ryzyka związanego z uzależnieniami należy określić i uszeregować pod względem priorytetu działania profilaktyczne dostosowane do specyfiki firmy, biorąc pod uwagę w szczególności opinie CSE i zalecenia służby medycyny pracy. Należy również zaplanować późniejszą ewaluację wdrożonych środków. Wreszcie, zaleca się powiązanie realizacji tych działań z kampanią informacyjną skierowaną do wszystkich pracowników.

### Klucze do sukcesu
- Działanie w duchu porozumienia, asysty i wsparcia.
- Odejście od logiki represji i karania.
- Utrzymanie wysokiej jakości dialogu społecznego.
- Zaangażowanie przedstawicieli pracowników, kadry kierowniczej oraz personelu medycyny pracy, przy pełnym przyjęciu odpowiedzialności za problem przez dyrekcję.
- Zapewnienie odpowiednich środków szkoleniowych i informacyjnych na wszystkich szczeblach hierarchii w firmie.
- Dawanie przykładu przez dyrekcję i kadrę zarządzającą: przestrzeganie poufności, dyskrecja przy interwencjach lub podejmowanych krokach, organizowanie spotkań firmowych bez alkoholu...

Przykłady celów działań profilaktycznych


Sięganie po substancje psychoaktywne ma podłoże wieloczynnikowe. Dlatego zapobieganie uzależnieniom wymaga podejścia całościowego, które może wiązać się z podejmowaniem działań na różnych poziomach funkcjonowania firmy. Przedstawione poniżej cele mają charakter przykładowy i nie wyczerpują tematu.

### Zapobieganie czynnikom środowiska pracy sprzyjającym konsumpcji

Liczne badania wykazały, że zagrożenia psychospołeczne (RPS), określone formy organizacji pracy (nietypowy czas pracy...) czy obciążenia fizyczne (praca w zimnie lub upale, przenoszenie ciężarów...) mają wpływ na spożywanie substancji psychoaktywnych. Konieczne jest zatem upewnienie się, że ryzyka te zostały ocenione, a środki zapobiegawcze są do nich adekwatne. Dotyczy to również innych czynników ryzyka zidentyfikowanych w przedsiębiorstwie.

### Uregulowanie spożycia alkoholu

Kodeks pracy reguluje kwestię spożywania napojów alkoholowych w przedsiębiorstwie (art. R. 4228-20). Przypomnijmy, że alkohol niesie ze sobą zagrożenia:
- **dla zdrowia:** depresja, uzależnienie, choroby układu krążenia, marskość wątroby, nowotwory, płodowy zespół alkoholowy... W populacji ogólnej alkohol odpowiada za 41 000 zgonów rocznie;
- **dla bezpieczeństwa:** prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu zwiększa ryzyko spowodowania śmiertelnego wypadku drogowego 17,8-krotnie; ryzyko ciężkiego wypadku przy pracy wzrasta dwukrotnie w przypadku cotygodniowej konsumpcji na poziomie co najmniej 2 porcji alkoholu dziennie u kobiet lub 4 porcji dziennie u mężczyzn.

Jeżeli po przeprowadzeniu oceny ryzyka dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników pracodawca zezwala na alkohol w miejscu pracy (np. podczas spotkania okolicznościowego), minimalne zasady do przestrzegania są następujące:
- dozwolone jest podawanie wyłącznie wina, piwa, cydru i perry (gruszecznika). Ilość jest ograniczona do 1–2 porcji (kieliszków/szklanek) na obecną osobę;
- należy bezwzględnie zapewnić napoje bezalkoholowe;
- należy udostępnić pracownikom poczęstunek/posiłek w celu ograniczenia gwałtownego wzrostu stężenia alkoholu we krwi (1 standardowa porcja alkoholu zwiększa stężenie we krwi o 0,25 g/l);
- należy zaplanować odpowiedni odstęp czasu przed powrotem do czynności niebezpiecznych lub prowadzenia pojazdu (1 standardowa porcja alkoholu jest eliminowana z organizmu średnio w czasie 1,5 godziny);
- nie wolno zachęcać do spożywania alkoholu praktykantów/uczniów, osób niepełnoletnich ani kobiet w ciąży;
- nie wolno nalegać, gdy współpracownik odmawia picia alkoholu;
- należy przypomnieć procedurę postępowania w przypadku wystąpienia zaburzeń zachowania u współpracownika.

Wytyczne dotyczące spożywania napojów alkoholowych należy zapisać w regulaminie pracy lub w wewnętrznej instrukcji/okólniku.

### Organizacja pomocy w przypadku zaburzeń zachowania

Pracownik wykazujący zaburzenia zachowania znajduje się w stanie zagrożenia: z jednej strony nie jest w stanie wykonywać pracy z zachowaniem bezpieczeństwa, z drugiej zaś wymaga pilnej konsultacji medycznej w celu ewentualnego leczenia schorzenia mózgowego (krwotok, guz, udar mózgu...), zatrucia (rozpuszczalniki, tlenek węgla, substancje psychoaktywne...), hipoglikemii...

Konieczne jest zatem, aby każdy zatrudniony wiedział, jak postąpić w obliczu kolegi lub koleżanki z pracy, u których w nienaturalny sposób pojawiają się: zaburzenia mowy, nielogiczne wypowiedzi, zaburzenia równowagi, pobudzenie, euforia, agresja, obojętność na otoczenie czy senność...

Należy uwzględnić dwa etapy: interwencję ratunkową, a następnie powrót pracownika na stanowisko pracy.

#### Działania w stanie nagłym (interwencja ratunkowa)
- Poinformowanie pracodawcy i wezwanie służb ratunkowych (zakładowego ratownika przedmedycznego, służb zewnętrznych...).
- Przerwanie wszelkich czynności niebezpiecznych.
- Postępowanie zgodnie z instrukcjami przekazanymi przez zewnętrzne służby ratunkowe (pogotowie ratunkowe – SAMU, straż pożarna): udzielenie pierwszej pomocy, nadzór podczas oczekiwania na pomoc, ewentualny transport poszkodowanego na szpitalny oddział ratunkowy...

#### Powrót pracownika do firmy
Po powrocie do pracy pracodawca spotyka się z pracownikiem w celu omówienia zaistniałego zdarzenia. Wskazane jest przeanalizowanie m.in. elementów, w odniesieniu do których należy podjąć środki zapobiegawcze (organizacja pracy...). Rozmowa ta odbywa się z poszanowaniem życia prywatnego oraz tajemnicy lekarskiej.

Po rozmowie pracodawca może skierować pracownika na badanie przez lekarza medycyny pracy. Wniosek ten musi mieć formę pisemną, zawierać uzasadnienie i opierać się na zaobserwowanych faktach.

### Szkolenie, informowanie, uświadamianie

Profilaktyka polega także na informowaniu każdego pracownika firmy o:
- zagrożeniach dla zdrowia i bezpieczeństwa związanych z zachowaniami uzależniającymi;
- regulaminie pracy obowiązującym w firmie;
- obowiązujących przepisach prawnych: kodeksie pracy (obowiązki pracodawcy i pracownika...), kodeksie drogowym (dopuszczalne limity stężenia alkoholu we krwi, panowanie nad pojazdem, kary za wypadek pod wpływem alkoholu lub środków odurzających), kodeksie karnym i kodeksie zdrowia publicznego (używanie i posiadanie środków odurzających);
- roli służby medycyny pracy: doradztwo dla pracodawcy, pracowników i ich przedstawicieli w sferze przeciwdziałania konsumpcji alkoholu i narkotyków w miejscu pracy; monitorowanie stanu zdrowia (badania okresowe, po powrocie do pracy, przed powrotem lub na wniosek); dostosowanie stanowiska pracy; kierowanie do placówek opieki zdrowotnej; przygotowanie powrotu pracownika... – wszystko z zachowaniem tajemnicy lekarskiej;
- roli służb socjalnych;
- roli kadry zarządzającej: upowszechnianie zasad bezpieczeństwa, pomoc pracownikowi w trudnej sytuacji (skierowanie do lekarza pracy lub służb socjalnych, przestrzeganie procedury postępowania wobec pracownika niemogącego bezpiecznie wykonywać pracy...);
- roli przedstawicieli pracowników;
- dostępnych formach pomocy poza firmą: lekarz pierwszego kontaktu, adresy najbliższych poradni specjalistycznych (ośrodki opieki, wsparcia i profilaktyki uzależnień – CSAPA, poradnie szpitalne...), strony internetowe, bezpłatne infolinie...;
- procedurze obowiązującej wobec pracownika niebędącego w stanie bezpiecznie wykonywać obowiązków;
- szacunku dla drugiego człowieka: uzależnienia mają podłoże wieloczynnikowe, a środowisko odgrywa w nich niebagatelną rolę. Dlatego nie należy formułować ocen wartościujących wobec osoby zmagającej się z problemem uzależnienia od substancji psychoaktywnej, lecz ograniczać się do stwierdzonych faktów.

Numery telefonów i informacyjne strony internetowe


- **Addict’aide:** www.addictaide.fr
- **Alcool info service:** www.alcool-info-service.fr lub tel. 0 980 980 930
- **Drogues info service:** www.drogues-info-service.fr lub tel. 0 800 23 13 13
- **Tabac info service:** www.tabac-info-service.fr lub tel. 3989
- **CSAPA (Centre de soins, d'accompagnement et de prévention en addictologie – Ośrodek opieki, wsparcia i profilaktyki uzależnień):** Placówki CSAPA przyjmują bezpłatnie każdą osobę borykającą się z problemem nałogowym. Zapewniają anonimowość pacjentom, którzy tego zażądają. Opieka w CSAPA ma charakter medyczny, psychologiczny, społeczny i edukacyjny. Do ośrodków mogą zgłaszać się również bliscy pacjenta, jak i każdy, kto ma wątpliwości co do własnego poziomu spożycia. Adresy ośrodków CSAPA są dostępne m.in. na stronach Addict’aide, Drogues info service oraz Alcool info service.

Materiały dodatkowe (INRS)


- **Karta ED 6500:** *Prévenir les pratiques addictives dans le cadre professionnel* (Zapobieganie zachowaniom uzależniającym w środowisku zawodowym) – praktyczne rekomendacje zapobiegania ryzykom uzależnień w firmie.
- **Broszura ED 6505:** *Pratiques addictives en milieu de travail* (Zachowania uzależniające w środowisku pracy) – opracowanie ułatwiające zrozumienie mechanizmów uzależnień, ich wpływu oraz zasad wdrażania działań zapobiegawczych.
- **Artykuł RST 159 / QR 141:** *Quelle conduite à tenir face à un trouble du comportement au travail ?* (Jak postępować w przypadku zaburzeń zachowania w pracy?) – wytyczne INRS w przypadku pracownika wykazującego ostre zaburzenia zachowania.
- **Materiał wideo (01 min 40 s):** *Les pots en entreprise* (Spotkania okolicznościowe w firmie) – dr Philippe Hache, doradca medyczny w INRS, omawia środki zapobiegawcze podczas firmowych spotkań z alkoholem.
- **Artykuł QR 84:** *Comment prévenir le risque alcool en milieu de travail chez les apprentis ?* (Jak zapobiegać ryzyku alkoholowemu w środowisku pracy wśród uczniów i stażystów?).
- **Artykuł TC 152:** *Alcool et travail* (Alkohol i praca) – materiał pomagający służbom medycyny pracy ocenić problem i zaproponować środki profilaktyczne.
- **Plakat A 861:** *Alcool et travail. Un mélange dangereux* (Alkohol i praca. Niebezpieczna mieszanka).