Skala zjawiska i dynamika konsumpcji substancji w Europie, Azji Centralnej i Kanadzie


Najnowszy raport opublikowany przez Biuro Regionalne Światowej Organizacji Zdrowia dla Europy (WHO/Europe), oparty na danych z międzynarodowego badania zachowań zdrowotnych młodzieży w wieku szkolnym (*Health Behaviour in School-aged Children*, HBSC), przedstawia szczegółowy obraz wzorców sięgania po substancje psychoaktywne przez nastolatków z obszaru Europy, Azji Centralnej oraz Kanady. Przedstawione wskaźniki epidemiologiczne ukazują wyraźne zmiany w wyborach młodzieży, zwracając uwagę decydentów na konieczność zrewidowania dotychczasowych strategii profilaktycznych.

Z danych wynika, że alkohol niezmiennie pozostaje najczęściej wybieraną substancją psychoaktywną w badanej grupie wiekowej. Jednocześnie obserwuje się gwałtowne zmiany w obszarze produktów nikotynowych, w którym e-papierosy zyskały przewagę nad papierosami tradycyjnymi, a także widoczne przesunięcia demograficzne, zwłaszcza w relacji między płciami.

Powszechność spożycia alkoholu i eskalacja epizodów upojenia


Alkohol jest zdecydowanie najbardziej rozpowszechnioną substancją wśród dorastającej młodzieży. Ponad połowa – dokładnie 57% – 15-latków zadeklarowała, że próbowała alkoholu przynajmniej raz w życiu. Wskaźnik ten dotyczy 56% chłopców oraz 59% dziewcząt. Równie wysoki odsetek odnotowano w odniesieniu do konsumpcji w niedawnym czasie: blisko 4 na 10 nastolatków (37%) piło alkohol w ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem (36% chłopców i 38% dziewcząt).

Niepokojącym zjawiskiem ujawnionym w badaniu jest eskalacja problemowego picia wraz z wiekiem. Około 1 na 10 respondentów (9%) we wszystkich analizowanych grupach wiekowych doświadczył w swoim życiu znaczącego upojenia alkoholowego, definiowanego jako stan silnego upicia się co najmniej dwukrotnie. O ile w wieku 13 lat wskaźnik ten wynosi 5%, o tyle w grupie 15-latków sięga już 20%. Podobną tendencję wykazują dane dotyczące upojenia alkoholowego w okresie ostatnich 30 dni – wskaźnik ten rośnie trzykrotnie: z 5% wśród 13-latków do 15% wśród młodzieży w wieku 15 lat. Liczby te obrazują głęboką normalizację oraz wysoką dostępność alkoholu dla osób niepełnoletnich.

E-papierosy wypierają tradycyjne wyroby tytoniowe


W segmencie nikotyny doszło do wyraźnej transformacji wzorców konsumpcji: elektroniczne papierosy stały się popularniejsze niż tradycyjne papierosy palne. Zgodnie z danymi raportu, niemal jedna trzecia (32%) 15-latków używała e-papierosów w ciągu swojego życia, a co piąty badany (20%) korzystał z nich w ciągu minionych 30 dni. Dla porównania, sięgnięcie po tradycyjnego papierosa kiedykolwiek w życiu zadeklarowało 25% 15-latków, natomiast palenie w ostatnich 30 dniach potwierdziło 15% respondentów.

Wyższa popularność e-papierosów jest zauważalna już na wcześniejszym etapie adolescencji. Wśród 13-latków doświadczenie z e-papierosami deklaruje 16% badanych, podczas gdy z tradycyjnym papierosem – 11%. Aktualne używanie w tej grupie wiekowej (w ciągu ostatnich 30 dni) dotyczy odpowiednio 9% w przypadku e-papierosów oraz 5% w przypadku papierosów palnych. Zmiana ta rodzi poważne obawy w obszarze zdrowia publicznego, zwłaszcza w kontekście łatwego dostępu do nowo powstających produktów.

Używanie konopi indyjskich: nieznaczna tendencja spadkowa


W odróżnieniu od alkoholu i wyrobów nikotynowych, wskaźniki dotyczące przetworów konopi indyjskich (marihuany) wykazują umiarkowaną tendencję spadkową. W 2022 roku 12% badanych 15-latków zadeklarowało, że kiedykolwiek w życiu używało konopi, co stanowi spadek w porównaniu z 2018 rokiem, kiedy odsetek ten wynosił 14%. Z kolei używanie konopi w ciągu ostatnich 30 dni zadeklarowało 6% 15-latków. Eksperci zwracają jednak uwagę, że wczesna inicjacja kannabinoidowa wiąże się z ryzykiem uzależnienia oraz problemowych wzorców używania w dorosłym życiu, co wymaga utrzymania dedykowanych działań profilaktycznych.

Zacieranie się różnic płciowych: wyrównanie i przewaga dziewcząt


Jednym z kluczowych wniosków płynących z raportu jest dynamiczne zamykanie się historycznej luki między płciami w zakresie konsumpcji substancji psychoaktywnych. Dotychczas wskaźniki sięgania po używki były tradycyjnie wyższe wśród chłopców. Obecne dane wskazują, że w wieku 15 lat dziewczęta dogoniły, a w niektórych przypadkach wyprzedziły swoich rówieśników płci męskiej:

* W paleniu tradycyjnych papierosów wyraźna różnica odnotowywana w wieku 11 lat całkowicie zanika do 15. roku życia.
* W korzystaniu z e-papierosów dziewczęta uzyskują wyższe wskaźniki niż chłopcy.
* W konsumpcji alkoholu odsetki dziewcząt są nieznacznie wyższe – zarówno w odniesieniu do kontaktu z alkoholem w ciągu całego życia (59% u dziewcząt wobec 56% u chłopców), jak i picia w ostatnich 30 dniach (38% wobec 36%).

Zjawisko to wymusza konieczność projektowania programów profilaktycznych uwzględniających specyfikę doświadczeń i potrzeb dorastających dziewcząt, zamiast opierania się na przestarzałych schematach demograficznych.

Rola marketingu i normalizacji kulturowej


Raport zwraca uwagę na środowisko społeczne i cyfrowe, w którym dorastają młodzi ludzie. Wypowiedzi cytowane w raporcie (m.in. 15-letniego Imrana ze Szwecji) ilustrują, jak obecność alkoholu czy papierosów w popkulturze i grach komputerowych buduje wrażenie powszechności i normalności tych zachowań. Dr Hans Henri P. Kluge, Dyrektor Regionalny WHO na Europę, podkreśla, że mózg człowieka rozwija się do około 25. roku życia, co czyni młodzież szczególnie podatną na toksyczne i uzależniające działanie substancji. Młodzi ludzie są ponadto nieustannie wystawieni na targetowany marketing internetowy, który sprzyja wczesnej inicjacji.

Co z tego wynika?


Z ustaleń raportu wynika pilna potrzeba wdrożenia zdecydowanych, opartych na dowodach regulacji prawnych i działań z zakresu zdrowia publicznego. Aby ograniczyć konsumpcję alkoholu, tytoniu oraz produktów nikotynowych wśród młodzieży, WHO wskazuje na konieczność natychmiastowej realizacji zaleceń międzynarodowych, w tym:

* podnoszenia podatków akcyzowych na te produkty,
* ograniczania fizycznej dostępności alkoholu i wyrobów nikotynowych (m.in. poprzez redukcję godzin sprzedaży i liczby punktów handlowych) oraz bezwzględnego egzekwowania minimalnego wieku uprawniającego do zakupu,
* wprowadzenia całkowitego zakazu stosowania dodatków smakowych i zapachowych (w tym mentolu oraz jego syntetycznych analogów) we wszystkich wyrobach tytoniowych i nikotynowych,
* egzekwowania kompleksowych zakazów reklamy, promocji i sponsoringu, ze szczególnym uwzględnieniem mediów społecznościowych i tradycyjnych kanałów przekazu.

Ograniczenia i kontekst badania


Prezentowane wyniki opierają się na badaniu HBSC koordynowanym przez WHO/Europe, które obejmuje młodzież szkolną w wieku 11, 13 i 15 lat z krajów Europy, Azji Centralnej oraz Kanady. Dane bazują na deklaracjach własnych uczniów zbieranych za pomocą standaryzowanych ankiet szkolnych. Oznacza to, że wyniki odzwierciedlają zachowania populacji młodzieży objętej systemem szkolnym i mogą podlegać ograniczeniom typowym dla badań ankietowych opartych na samoopisie. Mimo to szeroki zasięg geograficzny i metodologia HBSC pozwalają na wiarygodne śledzenie wieloletnich trendów i identyfikację kluczowych ryzyk populacyjnych.