Mechanizm działania i normy spożycia kofeiny u młodzieży



Napoje energetyzujące to bezalkoholowe napoje orzeźwiające wzbogacane substancjami o działaniu stymulującym, przede wszystkim kofeiną, guaraną oraz tauryną, a także znacznymi ilościami cukru – sięgającymi niekiedy 15 gramów na 100 mililitrów. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) bezpieczny dzienny limit spożycia kofeiny dla dzieci i młodzieży wynosi maksymalnie 3 mg na kilogram masy ciała.



W praktyce oznacza to, że dla nastolatka ważącego 50 kg bezpieczna dobowa dawka wynosi 150 mg kofeiny. Standardowa puszka o pojemności 250 ml zawiera średnio około 80 mg kofeiny, natomiast duża puszka o objętości 500 ml dostarcza zazwyczaj 160 mg tego związku oraz równowartość nawet 20 kostek cukru. W rezultacie wypicie jednej dużej puszki lub dwóch mniejszych sprawia, że młody człowiek natychmiast przekracza dopuszczalny dobowy pułap.



Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest fakt, że intensywnie słodki smak napojów skutecznie maskuje naturalną gorycz kofeiny, co sprzyja sięganiu po kolejne porcje. Jednocześnie kofeina pojawia się coraz częściej w innych produktach słodkich, takich jak gumy do żucia, cukierki, ciastka czy batony, gdzie informacja o jej obecności bywa umieszczana drobnym drukiem na odwrocie opakowania.



Wpływ na układ sercowo-naczyniowy: wyniki badania EDUCATE



Kwestię bezpośredniego wpływu napojów energetyzujących na młody organizm podjął zespół dr. Felixa S. Oberhoffera z Oddziału Kardiologii Dziecięcej i Intensywnej Terapii Pediatrycznej Kliniki LMU w Monachium w ramach badania EDUCATE (*Energy Drinks Unexplored Cardiovascular Alterations in TEens and TwEens*). Badacze wykazali, że u zdrowych nastolatków już po spożyciu porcji dostosowanej do masy ciała (niecałe 100 ml napoju na 10 kg masy ciała) dochodzi do przejściowego podwyższenia ciśnienia tętniczego krwi oraz zaburzeń rytmu pracy serca.



Eksperci zwracają uwagę, że o ile u w pełni zdrowej osoby dorosłej pojedynczy epizod może przebiec bez trwałych następstw, o tyle u dzieci i młodzieży mniejsza masa ciała predysponuje do szybszego osiągnięcia stężeń toksycznych. W wysokich dawkach kofeina wywołuje objawy ostre: nerwowość, bezsenność, kołatanie serca (*palpitacje*) oraz znaczne skoki ciśnienia. Kardiolodzy wskazują również, że pozostałe składniki formulacji, w tym tauryna i guarana, mogą potencjalnie nasilać niekorzystne oddziaływanie samej kofeiny.



Czynniki wyzwalające i grupy szczególnego ryzyka



Reakcja organizmu na kofeinę staje się szczególnie niebezpieczna w obecności tzw. czynników wyzwalających (*trigger factors*). Należą do nich intensywny wysiłek fizyczny, sytuacje silnego stresu oraz łączenie napojów energetyzujących z alkoholem. Taka kombinacja gwałtownie obciąża układ krążenia i może prowadzić do uszkodzenia nie tylko serca, ale także nerek i ośrodkowego układu nerwowego.



Bezwzględnym przeciwwskazaniem do spożywania napojów energetyzujących są wcześniejsze lub nierozpoznane schorzenia kardiologiczne i metaboliczne. Zgodnie ze stanowiskiem lekarzy kardiologów szczególną ostrożność powinny zachować osoby, u których występują:


- przebyte lub aktywne zapalenie mięśnia sercowego,


- skorygowane lub wrodzone wady serca,


- pierwotne lub wtórne nadciśnienie tętnicze,


- zaburzenia rytmu serca,


- cukrzyca oraz zaburzenia gospodarki węglowodanowej,


- nadwaga i otyłość,


- stosowanie leków na zaburzenia koncentracji uwagi (np. w terapii ADS/ADHD).



W literaturze klinicznej odnotowano przypadki śmiertelnych powikłań, w których kumulacja dużych dawek napojów energetyzujących podczas intensywnej nauki nałożyła się na nierozpoznane zapalenie mięśnia sercowego, wywołując ciężkie, oporne na resuscytację arytmie.



Ramy prawne i dyskusja nad ograniczeniami wiekowymi



Obecnie w Niemczech dopuszczalna zawartość kofeiny w napojach orzeźwiających wynosi 320 mg/l. Produkty zawierające powyżej 150 mg kofeiny na litr muszą posiadać obowiązkowe ostrzeżenie informujące, że napój nie jest odpowiedni dla dzieci oraz kobiet w ciąży i karmiących piersią.



Wobec danych wskazujących, że po napoje te sięga regularnie nawet dwie trzecie młodzieży w Unii Europejskiej, organizacje konsumenckie (m.in. Verbraucherzentrale Hessen) oraz towarzystwa medyczne postulują zaostrzenie przepisów. Proponowane zmiany obejmują wprowadzenie zakazu sprzedaży napojów o zawartości kofeiny powyżej 150 mg/l osobom niepełnoletnim, przeniesienie ostrzeżeń na front opakowania oraz uzupełnienie ich o ryzyko wynikające z łączenia napojów ze sportem i alkoholem. Ustawowe zakazy sprzedaży energetyków osobom poniżej 18. roku życia obowiązują już m.in. w Polsce, Rumunii, na Litwie i Łotwie. Z kolei część ekspertów uczestniczących w debatach parlamentarnych w Niemczech stoi na stanowisku, że obecny stan dowodów nie uzasadnia jeszcze wdrożenia całkowitego zakazu sprzedaży.



Ograniczenia i kontekst badania



Przedstawione wnioski dotyczące ostrych zmian hemodynamicznych opierają się na badaniach klinicznych z udziałem młodzieży (takich jak projekt EDUCATE) oraz przeglądach zdarzeń niepożądanych. Choć ostre reakcje układu krążenia na kofeinę są dobrze udokumentowane, długoterminowe skutki przewlekłego spożycia u młodych ludzi – takie jak przerost mięśnia sercowego czy trwałe nadciśnienie – wymagają dalszych wieloletnich obserwacji epidemiologicznych. Część ekspertów wskazuje na konieczność precyzyjniejszego rozgraniczenia wpływu samej kofeiny od roli innych składników (tauryny, glukuronolaktonu) oraz wysokich stężeń cukru prostego.



Co z tego wynika?



- **Niska masa ciała oznacza szybsze przedawkowanie:** Przy limicie EFSA wynoszącym 3 mg/kg masy ciała nastolatek o wadze 50 kg przekracza bezpieczną dawkę dobową po spożyciu pojedynczej puszki 500 ml lub dwóch puszek 250 ml.


- **Układ krążenia reaguje natychmiast:** Nawet u osób bez wcześniejszych objawów chorobowych dawka przeliczona na masę ciała powoduje mierzalny, przejściowy wzrost ciśnienia krwi i modyfikacje rytmu serca.


- **Śmiertelnie niebezpieczne interakcje:** Łączenie kofeiny z intensywnym sportem, alkoholem lub zażywaniem leków na ADHD radykalnie zwielokrotnia ryzyko ciężkich zaburzeń kardiologicznych.


- **Ukryte źródła kofeiny:** Rosnąca obecność kofeiny w słodyczach i przekąskach utrudnia kontrolę jej łącznego dziennego spożycia przez dzieci.